Al sinds mijn jeugd ken ik het oorlogsverhaal van mijn opa: hij werd gevangengenomen om in Duitsland te gaan werken, wist tot twee keer toe te ontsnappen en heeft zich de rest van de oorlog voor de Duitsers verstopt. Althans. Dat is alles wat ik weet. Dat is ook het enige wat hij erover kwijt wilde. De parallel met het verhaal van Michael Sels was dus snel getrokken. Voor een stukje althans. Ook hij vertelt over het oorlogsverleden van zijn grootvader. Maar daar stop het niet. In Papa, heb je ooit? vertelt hij ook het verhaal van de dochters die met dat verborgen oorlogsleed moeten leven. En die met heel veel vragen zitten. En dat in een verhaal voor jongeren.
Papa, heb je ooit? kent zowel twee verhaal- als twee tijdlijnen. Enerzijds is er het verhaal van François, dat zich afspeelt tussen 1 september 1939 en 9 mei 1945. Hij neemt dienst in het Belgische leger, maar als de Duitsers het land bezetten, wordt hij opgepakt om in Duitsland te gaan werken. Hij weigert mee te helpen om de Duitse machine draaiende te houden en daarom ontsnapt hij. Uiteindelijk komt hij in het verzet terecht, sticht een gezin en probeert te overleven. Het verhaal van Francois wordt op een sobere manier verteld en net daardoor komt het nog meer binnen. Dat typeert ook het karakter van de man. Nog maar zelden las ik een boek waarin vertelstijl en karakters zo goed op elkaar afgestemd waren. Sfeer en personages vormen een bijzondere harmonie.
En dan zijn er Louise (-Marie) en Elizabeth (Elly). In de zomer van 1958 zijn de dochters van François tienermeisjes die het leven omarmen. Terwijl Brussel volloopt voor de Wereldtentoonstelling neemt het schooljaar een nieuwe start. Elk op hun eigen manier komen de meisjes met de gevolgen van de oorlog in aanraking, in kleine dingen, niet alleen op school, maar ook thuis. Dat hun vader altijd dezelfde vrolijke verhalen over de oorlog vertelt, vinden ze maar verdacht. Als ze zelf een speurtocht ondernemen, ontdekken ze zaken die alleen nog meer vragen oproepen.
Door voor deze twee verhaallijnen en de verschillende perspectieven te kiezen, weet Michael Sels heel wat aspecten van de oorlog te benoemen. Er zijn uiteraard de gruwelen die François tijdens de oorlog meemaakt, maar aan de gevolgen van die verschrikkelijke periode besteedt de auteur minstens evenveel aandacht. Het zit hem soms in kleine dingen, zoals bijvoorbeeld de vraag waarom een klasgenootje een elf jaar jonger broertje heeft. Of de pertinente weigering van de vader om naar Duitsland op reis te gaan of zijn dochter vriendschap te laten sluiten met een Duits meisje. Het meest opvallende is uiteraard dat elk gesprek over de oorlog thuis zo snel mogelijk afgekapt wordt. Meer dan enkele ‘leuke’ anekdotes krijgen de meisjes niet te horen. Elke poging om er dieper in te duiken wordt meteen in de kiem gesmoord.
In zijn nawoord vertelt Sels dat hij zijn boek baseerde op het leven van zijn grootvader, moeder en tante. Of hij zijn personages ook echt op hen gebaseerd heeft, weet ik niet. Feit is dat ze heel goed uitgewerkt zijn. De tegenstellingen tussen de zussen, de zwijgzaamheid van de vader, de zorgzaamheid van de moeder, de onschuld van het (zieke) broertje … je beleeft het allemaal mee. Geen enkel personage komt onsympathiek over en ook de Duitse soldaten worden genuanceerd neergezet.
Om nog maar eens op mijn eigen vader terug te komen: hij vertelt wel eens dat in zijn jeugd over de Duitsers geen goed woord gesproken werd. Hoe lang heeft het niet geduurd eer oorlogsverhalen niet meer zwart-wit waren, eer we leerden dat het geen verhaal is van de goeden tegen de slechten. Sterker nog: dat je kinderen niet verantwoordelijk kan houden voor de daden van hun ouders. Of nóg sterker zelfs: niet de daden van hun ouders, maar van de etnische groep waar die toevallig toe behoorden. Ook dat is een thema dat in het boek sterk aan bod komt.
Kortom: Papa, heb je ooit? gaat maar voor een klein stukje over wat François ons niet wil vertellen. In wezen doet het er eigenlijk zelfs niet toe. Het gaat over de nasleep van een oorlog, generaties lang, op alle fronten en langs elke zijde. En dat maakt het dubbel zo belangrijk dat dit boek voor jongeren geschreven is. Laat ons hopen dat ze er zelf nooit de gevolgen van moeten dragen, maar laat ons vooral ook wensen dat ze desondanks nooit vergeten dat een oorlog geen winnaars kent. Daarom vind ik historische jeugdboeken zo belangrijk en daarom ben ik zo dankbaar dat waardevolle boeken als dit geschreven worden. In een taal die de jeugd begrijpt en met beelden die bij hen binnenkomen.
Papa, heb je ooit? | Michael Sels | Uitg. Phoenix Books (2025) | 205 pp.
Met dank aan de auteur en de uitgeverij voor het recensie-exemplaar.
Geef een reactie